![Header--bienenfreundlicher-garten](https://agriworld.nl/wp-content/uploads/2022/09/Zo-wordt-de-huistuin-een-bijenparadijs.jpg)
De bij is voor de meeste mensen al sinds hun kindertijd alomtegenwoordig. Ze zijn bijna overal buiten te vinden en ook thuis in de tuin. Het is onderdeel geworden van het dagelijks spraakgebruik, of het nu gaat over “bijen en bloemen”, of dat iemand “bezig is als een bij” of dat het ergens “als een bijenkorf” is. Het is geen wonder dat de bij zo bekend is en zo’n goed imago heeft: hij is nuttiger dan bijna elk ander dier. Bijen produceren niet alleen honing. De honingbij en zijn wilde verwanten, de wilde bijen en hommels, zijn ook onmisbaar voor de bestuiving van bloemen. Zo zorgen ze niet alleen voor biologische diversiteit, maar zijn ze ook grotendeels verantwoordelijk voor goede opbrengsten in de fruitteelt en de landbouw.
Helaas hebben bijen het tegenwoordig steeds moeilijker. Niet alleen hebben ze last van mijten, ziekten en pesticiden en neemt het aantal bijen af, maar in veel tuinen is ook steeds minder geschikt voedsel beschikbaar voor honingbijen en wilde bijen. Toch kan een bij-vriendelijke tuin met eenvoudige middelen worden aangelegd. Met praktische tips en de keuze van de juiste planten kunnen bijen het hele jaar door voedsel vinden en kunnen wilde bijen hun nesten bouwen in geschikte nestkasten.
Het nut van de bij voor de natuur
Door bloemen te bestuiven dragen bijen niet alleen bij tot het behoud van de ecologische plantendiversiteit, maar zorgen zij ook voor de bescherming van talrijke diersoorten die zich met de vruchten van planten voeden. Bovendien zijn bijen onmisbaar voor de landbouw, verhogen ze de opbrengst van gewassen en voorzien ze ons van honing. Niet alleen honingbijen, maar ook wilde bijen en andere insecten spelen een belangrijke rol bij de bestuiving van allerlei wilde en gecultiveerde planten.
Bestuiving van bloemen door bijen
Het plantenrijk kan worden verdeeld in twee grote groepen: Lagere, bloemloze planten zijn bijvoorbeeld mossen, algen en varens. Alle hogere planten zoals bloemen, bomen en struiken behoren tot de zaadplanten (spermatofyten). Ze moeten bestoven worden om zich voort te planten, d.w.z. om zaden te vormen. De meeste van onze inheemse planten zijn afhankelijk van het werk van insecten.
Wat is bestuiving?
Bestuiving is het overbrengen van stuifmeel naar het vrouwelijke bloemorgaan. De meeste bloemen hebben een kleverig carpel waaraan het stuifmeel zich hecht. Als een stuifmeelkorrel daar aankomt, ontkiemt hij en vormt een stuifmeelbuis die in het carpel groeit en doordringt tot de eicel. Bevruchting leidt tot de vorming van zaden waaruit een nieuwe plant kan ontstaan. Deze kunnen er heel verschillend uitzien. Vaak verandert het carpel in een vrucht waarin de zaden zijn ingebed en wordt het bijvoorbeeld een bes (aalbes, maar ook tomaat en komkommer), steenvrucht (zoals de kers of de pruim) of verzamelvrucht (zoals aardbeien of frambozen).
Er zijn verschillende soorten bestuiving die zich in de loop van de evolutie hebben ontwikkeld. Stuifmeel kan zich via de wind naar andere bloemen verplaatsen. Sommige bloemen bestuiven zichzelf ook, zonder hulp van buitenaf. Bestuiving door insecten komt echter het meest voor. Om ze aan te trekken hebben planten geraffineerde mechanismen ontwikkeld: ze bieden voedzame nectar aan waarvoor het de moeite waard is de bloem te bezoeken. Gekleurde bloemen en zoete geuren (of in het geval van vliegenbestuiving, de geur van bederf) trekken de juiste insecten aan, waarvan sommige zich specialiseren in bepaalde soorten bloemen.
Bestuiving door bijen
![](https://agriworld.nl/wp-content/uploads/2022/09/1663737347_829_Zo-wordt-de-huistuin-een-bijenparadijs.jpg)
Bloeiende planten en de insecten die ze bestuiven hebben zich in de loop der tijd perfect aan elkaar aangepast. Bijen zoals de honingbij en de verschillende soorten wilde bijen spelen een belangrijke rol bij de bestuiving van insecten. Bijen zijn in hun hele gedrag en lichaamsbouw optimaal aangepast aan de bestuiving van bloemen. Voor de bij zelf is bestuiving slechts een bijkomstigheid in zijn zoektocht naar voedsel, waarvan de planten profiteren.
Bijen verzamelen nectar en stuifmeel om zichzelf en hun nageslacht te voeden. Om stuifmeel te verzamelen dat verstrikt is geraakt in de haarvacht van een honingbij bij het bezoeken van bloemen, gebruikt de bij stuifmeelborstels om het haar op zijn achterpoten uit te kammen. Daarbij wordt het stuifmeel vermengd met speeksel en nectar, zodat het kleverig wordt en de stuifmeelpluisjes vormt, die meestal oranjegeel zijn en duidelijk zichtbaar voor het oog (afhankelijk van het soort stuifmeel kunnen ze er soms ook bruinig, roodachtig of blauwachtig uitzien).
Plant en bij gaan hier een symbiose aan, waarvan beide partijen profiteren. De bij ontvangt voedsel en draagt in ruil daarvoor het stuifmeel van bloem tot bloem. Terwijl hij zich voedt, maken individuele stuifmeelkorrels zich herhaaldelijk los en bestuiven de bloemen.
Honingbijen zijn krachtige bloemenbestuivers, omdat…
Wilde bijen spelen ook een belangrijke rol bij de bestuiving van gewassen en wilde planten. De opbrengst van veel landbouwgewassen is hoger wanneer verschillende bijensoorten de bloemen bezoeken (1).
Inheemse bijensoorten
Wilde bijen zijn alle bijensoorten behalve de honingbij. Hommels behoren ook tot de familie van de echte bijen (Apidae). De verschillende soorten wilde bijen zijn ook van groot belang voor de bestuiving van onze inheemse planten. Ze hebben zich deels gespecialiseerd in bepaalde plantenfamilies, soms zelfs alleen in afzonderlijke soorten, en zijn daardoor bijzonder gevoelig voor veranderingen in het milieu.
Bijensoorten in de huis tuin:
![](https://agriworld.nl/wp-content/uploads/2022/09/1663737347_582_Zo-wordt-de-huistuin-een-bijenparadijs.jpg)
Honingbijen: Honingbijen (geslacht Apis) zijn de enige bijen die in grote hoeveelheden nectar verzamelen en daaruit honing produceren. Een bijenkolonie kan tot 100.000 bijen bevatten, met een typische omvang van 20.000 tot 40.000. In dit land worden in de bijenteelt bijna uitsluitend bepaalde ondersoorten van de Westelijke honingbij (Apis mellifera) gebruikt.
Honingbijen maken graag gebruik van zogenaamde massaculturen zoals koolzaad, d.w.z. nectarrijke planten die in grote hoeveelheden voorkomen en allemaal tegelijk bloeien. De honingbij vliegt naar deze planten tot ze vervaagd zijn. Van de honingbij wordt gezegd dat het een bloeiende bij is. Zo ontstaan de verschillende soorten honing.
Wilde bijen: In Europa leven in totaal meer dan 2000 bijensoorten. Ongeveer 600 van hen komen voor in Duitstalige landen. 95 procent van hen leeft solitair, d.w.z. als eenling. In een nest woont slechts één enkel vrouwtje dat, afhankelijk van de soort, 4 tot 30 broedcellen bouwt en de larven van voedsel voorziet tot ze zich tot bijen hebben ontwikkeld.
Tot de wilde bijen behoren onder andere de Metselbijen (Genus Osmia), de Zandbijen (Genus Andrena), de Bladschutterbijen (Genus Megachile), de Zijde bijen (Genus Collettes) en de Gemaskerde bijen (Genus Hylaeus). Sommige wilde bijen bouwen geen eigen nest, maar leggen hun eitjes in de nesten van andere bijen. Ze worden daarom ook wel Koekoeksbijen (Genus Nomada).
![](https://agriworld.nl/wp-content/uploads/2022/09/1663737347_881_Zo-wordt-de-huistuin-een-bijenparadijs.jpg)
![](https://agriworld.nl/wp-content/uploads/2022/09/1663737347_171_Zo-wordt-de-huistuin-een-bijenparadijs.jpg)
Hommels: Net als honingbijen vormen hommels kolonies, d.w.z. ze leven samen in kolonies. In vergelijking met de honingbij zijn deze echter veel kleiner en bestaan ze, afhankelijk van de soort, slechts uit 50 tot 600 hommels. Ze spelen een belangrijke rol als bestuivers, omdat ze lagere temperaturen verdragen en al uitvliegen als het voor bijen nog te koud is.
Van onze 30 bekende inheemse hommelsoorten komen er slechts zes in de tuin voor. Als de stuit lichtgekleurd is, is het de grondhommel, tuinhommel of boomhommel. De aardhommel heeft twee gele strepen, de tuinhommel drie. De steenhommel en de weidehommel hebben roodbruine achterdelen, terwijl de veldhommel donkerbruin is.
Ecologische voordelen van bijen
Als bestuivers van bloemen hebben bijen een belangrijke functie in het behoud van de ecologische diversiteit. Zij zorgen ervoor dat planten zich kunnen voortplanten en verspreiden. Daarnaast bepalen bijen ook het lot van veel dieren. Door bestuiving zorgen ze ervoor dat er steeds nieuwe planten ontstaan die als voedsel kunnen dienen voor dieren. Bestuiving door bijen leidt tot de vorming van zaden of vruchten. Deze dienen ook als voedsel voor een groot aantal dieren. Zonder de bij zou ons gevoelige ecosysteem dus massaal worden aangetast.Veel planten kunnen zich ook ongeslachtelijk of vegetatief voortplanten, bijvoorbeeld door uitlopers of uitlopers. De resulterende planten zijn echter genetisch identiek aan de moederplant. Maar als vrouwelijk en mannelijk genetisch materiaal zich tijdens de seksuele voortplanting vermengen, ontstaan nieuwe en unieke dochterplanten. Dit is essentieel voor het voortbestaan van de soort, de kolonisatie van nieuwe ecologische niches en de aanpassing aan veranderende milieuomstandigheden. Daarom is de bescherming van bijen niet alleen belangrijk voor de verschillende bijensoorten, maar voor ons hele milieu.
Economische voordelen van bijen
Zonder bijen zouden fruitteelt en moderne landbouw niet mogelijk zijn. 87,5 procent van alle bloeiende planten, inclusief onze gewassen, wordt bestoven door insecten (2), de overgrote meerderheid door bijen. Het economisch voordeel van bijen wereldwijd werd eerder geschat op 150 miljard. In de meest recente raming is het cijfer echter aanzienlijk naar boven bijgesteld. Volgens een studie uit 2012 wordt het economisch voordeel van bijen geschat op 265 miljard euro per jaar (3).Dit komt niet alleen van gewassen die direct afhankelijk zijn van bestuiving door bijen: Voor veel gewassen verbetert de bestuiving door bijen de kwaliteit van vruchten en zaden en verhoogt ze de opbrengst. Het Umweltbundesamt classificeert de bij daarom als het derde belangrijkste landbouwhuisdier in Duitsland, direct na runderen en varkens.Zonder bijen zouden planten aanzienlijk minder voedsel opleveren (4). De productie van fruit, groenten en ook voedergewassen voor het vee zou ernstig worden aangetast (5). Daarom worden bijen nu speciaal naar massale oogsten gebracht, zoals koolzaadvelden of fruitboomgaarden. De honingproductie is ook een belangrijke economische factor. Elke Duitser verbruikt immers ongeveer een kilo honing per jaar. In totaal wordt in Duitsland jaarlijks bijna 80.000 ton honing verbruikt.
Bestuiving door bijen…
De opbrengst en de kwaliteit van de vruchten nemen toe dankzij de bestuiving door bijen:
Bronnen
(1) Garibaldi LA, et al. Wilde bestuivers verbeteren de vruchtzetting van gewassen, ongeacht de aanwezigheid van honingbijen. 2013 Wetenschap. 339, 6127:1608-161.
(2) Ollerton J, et al. Hoeveel bloeiende planten worden door dieren bestoven? 2011. Oikos, 120: 321-326.
(3) Lautenbach S, et al. Ruimtelijke en temporele trends van wereldwijde bestuivingsvoordelen. 2012. PLoS ONE, 7: e35954.
(4) Kremen C, et al. Bestuiving en andere door mobiele organismen geproduceerde ecosysteemdiensten: een conceptueel kader voor de effecten van veranderingen in landgebruik. Ecology Letters, 10: 299-314.
(5) Spivak M, et al. De benarde situatie van de bijen. 2007. Environmental Science & Technology, 45: 34-38.
(6) NABU Mecklenburg Vorpommern: Onmisbare bestuivers in de fruitbloesem: Zonder bijen weinig fruit – honingbijen alleen zijn niet genoeg. 2013.
Waarom worden bijen bedreigd?
“Als de bij sterft, heeft de mens nog vier jaar te leven. Geen bijen meer, geen bestuiving, geen planten meer, geen dieren meer, geen mens meer”, zou Albert Einstein hebben gezegd. Als je een beetje onderzoek doet, kom je erachter dat het citaat misschien niet echt door hem is gedaan en pas achteraf in zijn mond is gelegd. Toch is het niet minder waar: het is nog niet te voorzien welke gevolgen de decimering van het aantal bijen zal hebben voor de wereldvoedselvoorziening, voor onze economie, voor de biodiversiteit en het biologisch evenwicht.
Feiten en cijfers
De afgelopen tien jaar is er veel aandacht besteed aan de “bijensterfte” of de zogenaamde “colony collapse disorder” (CCD). Sinds 2006 zijn er in de VS meldingen van hele bijenkolonies die om onverklaarbare redenen verdwijnen. Tegenwoordig worden in Noord-Amerika minder bijen gehouden als gevolg van de bijensterfte dan in de afgelopen 50 jaar (1). De bijensterfte treft ook Europa. Zo zijn in 2008 in Baden-Württemberg tienduizenden bijenvolken gestorven. Maar niet alleen honingbijen worden getroffen. Wilde bijen worden ook steeds zeldzamer. Veel soorten worden al met uitsterven bedreigd, wat in het geval van de wilde bij vaak ook verband houdt met de vernietiging van hun habitat en dus hun nestplaatsen. De oorzaken van de bijensterfte bij honingbijen zijn nog niet duidelijk. Zeker is dat verschillende factoren waarschijnlijk op elkaar inwerken (2).Onderzoekers gaan ervan uit dat bijen vooral door drie factoren worden bedreigd:
Vergiftiging van bijen door pesticiden
Gewasbeschermingsmiddelen (pesticiden) zijn bijvoorbeeld middelen die insectenplagen doden (insecticiden) of onkruid bestrijden (herbiciden). Veel chemicaliën zijn jarenlang gebruikt of worden nog steeds gebruikt, hoewel bewezen is dat ze schadelijk zijn voor bestuivers. Vaak doden de pesticiden de bijen niet, maar hebben ze in kleine doses een subtiel effect op de insecten, zodat de effecten soms helaas pas na vele jaren onderzoek worden herkend.
Mogelijke effecten van pesticiden op bijen (3):
Greenpeace waarschuwt dat er in Europa nog steeds zeven pesticiden op grote schaal worden gebruikt waarvan bewezen is dat ze schadelijk zijn voor bijen en andere bestuivers (3): Imidacloprid, Thiamethoxam, Clothianidin, Fipronil, Chloorpyrifos, Cypermethrin en Deltamethrin. Een wetenschappelijk adviescomité van de EU (EASAC), bestaande uit talrijke Europese deskundigen en onderzoeksinstituten, schat dat de door pesticiden veroorzaakte schade groter is dan de winst (4). In een verslag bevelen zij aan het gebruik van controversiële stoffen te verbieden als er gevaar bestaat voor schade aan het ecosysteem. De industrie en verenigingen van fabrikanten van bestrijdingsmiddelen bestrijden dergelijke bevindingen regelmatig. Uiteindelijk beslissen de EU-commissies over een verbod – vaak veel te laat, zo bekritiseren imkers en milieuactivisten.
Parasieten en ziekten: Varroamijt en Co.
Er zijn enkele ziekten, meestal veroorzaakt door virussen, die bijen kunnen aantasten. Parasieten kunnen de bijen ook verzwakken en in gevaar brengen. Het grootste probleem is de varroamijt (Varroa destructor). Het verspreidt zich vanuit Azië over de hele wereld, infecteert de bijenkolonie en vermenigvuldigt zich in het afgedekte broed. Dit verzwakt niet alleen de bijen, maar de mijten brengen ook ziekten over en besmetten de kasten met bacteriën. Als er geen maatregelen tegen de plaag worden genomen, sterft de aangetaste bijenkolonie meestal binnen drie jaar (1).
Terwijl de klassieke bijenteelt in dit land nog vaak wordt beoefend, is intensieve massale bijenteelt in de VS heel gewoon. Duizenden bijenvolken worden van de ene monocultuur naar de andere vervoerd, waar zij de bestuiving doen en vervolgens naar de volgende plaats van exploitatie reizen. Omdat deze vorm van bijenteelt de dieren belast en kwetsbaarder maakt, worden ze vaak met antibiotica behandeld. Het houden van bijen op deze manier kan ertoe bijdragen dat ziekten en parasieten zich sneller verspreiden.
Hongerige bijen: Toenemend voedseltekort
Bijen hebben voedsel nodig, dat op het juiste moment binnen handbereik moet zijn. Dit wordt tegenwoordig echter steeds moeilijker. Er zijn veel factoren die het voor bijen steeds moeilijker maken om hun kroost in voldoende hoeveelheden te voeden. Imkers geven wel bijvoeding, maar een natuurlijk dieet van verschillende soorten bloemen is belangrijk om het immuunsysteem van de bij te ondersteunen en haar minder vatbaar te maken voor parasieten en ziekten. Wilde bijen zijn vaak afhankelijk van specifieke plantensoorten of plantenfamilies en hebben bijzonder te lijden onder de afnemende biodiversiteit.factoren die het voedselaanbod voor bijen beperken:
Bronnen
(1) UNEP Emerging Issues: Global Honey Bee Colony Disorder and Other Threats to Insect Pollinators. Milieuprogramma van de Verenigde Naties. 2010.
(2) Williams GR, et al. Colony Collapse Disorder in context. 2010. BioEssays, 32: 845-846.
(3) Bye bye bee? Bijensterfte en de risico’s voor de landbouw in Europa. Rapport, Greenpeace Research Laboratories/ Universiteit van Exeter. 2013.
(4) Ecosysteemdiensten, landbouw en neonicotinoïden. EASAC (European Academies Science Advisory Council). 2015. ISBN: 978-3-8047-3437-1
(5) Kremen C, et al. Pollination and other ecosystem services produced by mobile organisms: a conceptual framework for the effects of land-use change. Ecology Letters, 10: 299-314.
Bijenvriendelijk tuinontwerp en -onderhoud
Om de bijen te beschermen, zijn diverse beschermingsmaatregelen nodig zijn. Ieder individu kan echter gemakkelijk betere leefomstandigheden creëren voor de honingbij en de wilde bijensoorten die de tuinen in dit land bezoeken. Met het juiste tuinontwerp is het eenvoudig om nestgelegenheid voor wilde bijen en een gevarieerd voedselaanbod voor honingbijen, wilde bijen en andere bloembestuivende insecten te bieden.
Het heeft veel effect als zoveel mogelijk tuinbezitters meer aandacht besteden aan een bij-vriendelijke tuin. De totale oppervlakte van alle particuliere tuinen overtreft immers de oppervlakte van alle natuurgebieden in Duitsland met een factor vier.
Het is vooral belangrijk dat een continu aanbod van bloemen vanaf het begin van de lente tot de herfst voldoende bijenvoedsel oplevert. Dit komt niet alleen de bij ten goede, maar ook de tuineigenaar: De overvloed aan bloemen het hele jaar door is niet alleen nuttig, maar ook mooi. Als er meer bijen worden aangetrokken, zal de fruitoogst ook rijker zijn.
Tips voor tuinontwerp en -onderhoud
Een tuin wordt niet alleen bij-vriendelijk door de juiste nectarrijke bloemen. Het ontwerp van de tuin maakt ook een groot verschil.
Tips voor plantkeuze en verzorging
Als u van tevoren bedenkt wat u in uw tuin gaat planten, kunt u bewust bijen aantrekken en ze het hele jaar door van voedsel voorzien. Wanneer u een nieuwe beplanting plant en tuinplanten koopt, kunnen een paar eenvoudige tips u helpen een bijentuin te creëren die er mooi uitziet en het hele jaar door bloeit.
Bloemen het hele jaar door: Een bijentuin moet bloemen hebben van maart tot oktober. Dit kan worden bereikt met een mengsel van vroegbloeiers met zomerbloemen en laatbloeiers. Diversiteit is hier belangrijk. Het gaat niet alleen om bloemen en vaste planten, veel struiken en bomen leveren ook voedsel voor bijen. Het volgende hoofdstuk geeft concrete tips over geschikte plantensoorten.
Geef de voorkeur aan inheemse en aan de locatie aangepaste planten: Een ecologisch ontworpen tuin moet de inheemse natuur nabootsen. Daarom moeten inheemse plantensoorten de voorkeur krijgen boven exotische planten, ook al leveren veel exoten ook voedsel voor bijen. Vakkundig geselecteerde, inheemse vaste planten, bloemen en struiken leveren niet alleen stuifmeel en nectar voor bijen in elk seizoen, maar ook nestplaatsen en schuilplaatsen voor talrijke diersoorten, en bessen en vruchten voor de tuineigenaar.
Kijk uit naar nectarrijke bloemen: Kleurrijke cultivars en hybriden van veel planten zien er spectaculair uit, maar bieden in veel gevallen veel minder nectar dan hun oorspronkelijke oudervorm. De wilde vorm is daarom bijna altijd de betere keuze voor bijen.
Vermijd dubbele bloemen: Er is een hele reeks cultivars van vele planten met weelderige bloemen in alle kleuren. Als de bloemen dubbel zijn, zien ze er vaak heel apart uit, maar zijn ze ongeschikt voor bijen. De meeldraden worden vaak omgevormd tot pronkblaadjes of ze zijn niet toegankelijk voor insecten. Deze bloemen produceren meestal ook geen nectar. Ze zijn dus volkomen nutteloos voor de bij. Onder de plantensoorten waarin dubbele bloemen voorkomen zijn de rozen, pioenen, chrysanten en dahlia’s.
Ga bij het kopen van planten niet alleen af op uiterlijk en prijs: Bijna elke tuineigenaar weet het: Er staat een plant in de bouwmarkt of het tuincentrum die je niet echt kent. Maar het ziet er aantrekkelijk uit, volgens de daar gegeven korte beschrijving is het ideaal voor de gewenste locatie en is het momenteel ook te koop. Als de tuin bijvriendelijk moet zijn, is het echter beter om vooraf na te denken over welke planten geschikt zijn en ze dan gericht aan te schaffen. Het is ook de moeite waard om een specialist te raadplegen en te kopen, vooral als u planten optimaal wilt combineren.
Potgrond zonder turf: Veenachtig Potgrond mag niet worden gebruikt. Turfsteken is ecologisch gezien twijfelachtig. Daarbij worden biotopen vernietigd, waaronder habitats van vele wilde bijensoorten.
Nesthulpmiddelen voor wilde bijen
Zelfs kinderen leren hoe ze een “bijenhotel”, “insectenhotel” en nesthulpmiddelen voor wilde bijen kunnen bouwen. In tijdschriften, online of in handwerkboeken staan instructies om ze te maken. Natuurbeschermingsorganisaties aarzelen echter om nesthulpmiddelen aan te bevelen, omdat de voordelen niet altijd zo groot zijn als tuinbezitters vaak verwachten. De reden: veel wilde bijen nestelen helemaal niet in kuilen, maar op leem- of zandgrond. Slechts enkele soorten kunnen zelfs de aangeboden nesthulpmiddelen gebruiken. Deze behoren meestal tot de meer algemene soorten waarvan de populatie toch al niet bedreigd is. In de handel verkrijgbare nestkasten zijn vaak gemaakt van ongeschikte materialen en bieden niet de optimale structuur voor wilde bijen om zich er te vestigen of voor het broedsel om zich er goed in te ontwikkelen.
Tips over nesthulpmiddelen:
Checklist: Doen en laten in een bijenvriendelijke tuin
Checklist voor het plannen van een bij-vriendelijke tuin:
“Tuinzonden” in de bijenvriendelijke tuin
Bijenweide creëren in de tuin
Als u van uw tuin een bijentuin wilt maken die zoemt en zoemt van de lente tot de herfst, moet u in de eerste plaats nadenken over de keuze van de planten. Niet elke bloem die kleurrijk en geurig is, is ook interessant voor bijen. Er zijn ook enkele echte insider tips die bijvoorbeeld zeer specifieke soorten zeldzame wilde bijen kunnen aantrekken.
Overigens hoeft niet de hele tuin geoptimaliseerd te zijn voor bijen. Vaak is het voldoende om een paar struiken of vaste planten te verplanten die bepaalde bloeiperioden bestrijken. Zo kunnen bijen het hele jaar door voedsel vinden, vooral in de nazomer wanneer andere voedselbronnen schaars worden. Daarom zijn in de volgende tips ook de bloeitijden van sommige planten opgenomen.
De juiste keuze van bijenvriendelijke planten trekt niet alleen bijen aan, maar ondersteunt ook de fruit- en groenteplanten in de tuin. De bestuiving door verschillende soorten bijen stimuleert de productie van meer en grotere vruchten.
Alvorens bestaande planten te verwijderen ten gunste van meer nectarrijke alternatieven, is het echter belangrijk te bedenken dat in een natuurlijke tuin ook andere dieren dan bijen leven. Planten die geen voedsel bieden aan bijen kunnen zeer waardevol zijn voor andere insecten, rupsen van zeldzame motten en vlinders of voor vogels.
Heggen en struiken als bijenweiden
Veel tuinen in dit land zijn geheel of gedeeltelijk omgeven door heggen. Deze bestaan uit een groter aantal afzonderlijke struiken en zijn dus ideaal om overvloedig voedsel voor bijen te leveren – mits de juiste soort wordt gekozen. Uit ecologisch oogpunt verdienen inheemse haagplanten en natuurlijke hagen met diverse struiken de voorkeur, die ook voedsel, schuilplaatsen of nestplaatsen bieden aan vele andere insecten en vogels.
Houd bij hagen altijd rekening met de benodigde ruimte van de struiken en heesters. De meeste zijn niet geschikt voor zeer kleine tuinen, omdat ze meer in de breedte groeien. Haagbeuk, liguster of meidoorn kunnen tot een smalle vorm worden gesnoeid, maar dan vormen ze nauwelijks bloemen. Bij gebrek aan ruimte is het beter om individuele struiken slechts op enkele geselecteerde plaatsen vrij te laten groeien, bloeien en vruchten te laten dragen.
Deze struiken zijn goede bijenweiden:
Andere geschikte struiken:
Bosbes (Berberis vulgaris), braam (Rubus fruticosus), luiaardboom (Rhamnus frangula – Late bloeier!), wegedoorn (Rhamnus catharticus), zwarte vlier (Sambucus nigra), zwarte en rode bessen (Ribes nigrum, Ribes rubrum), gewone sneeuwbal of wollige sneeuwbal (Viburnum opulus, Viburnum lantana – kijk uit voor ongevulde bloemen!), liguster (Ligustrum vulgare), wilg (Salix caprea), wilde appel en wilde peer (Malus silvestris, Pyrus pyraster).
Bijenvriendelijke groente- en kruidentuin
Bij groenten loont het dubbel om aan de bij te denken. Want het kiezen van de juiste planten in en rond de groente- of kruidenbedden helpt niet alleen de bijen, maar kan ook de opbrengst en kwaliteit van de oogst verhogen.
Er zijn echter veel kruiden en groenten die vóór de bloei worden geoogst en normaal gesproken niet mogen bloeien. Met de volgende tips kunt u gemakkelijk een permanente voedselvoorziening voor bijen in de moestuin creëren.
Bloeiende groenten voor de bijentuin:
Andere groenten die geschikt zijn als bijenweide: Asperges, suikermaïs, artisjok (is tweejarig en wordt pas in het tweede jaar twee meter hoog), broccoli, witlof
Dit is waar je op moet letten: Oogst slechts een deel van de planten die u normaal voor de bloei oogst. De rest blijft in het bed en mag rustig bloeien en bijen aantrekken.
Zo maak je een bij-vriendelijk kruidenbed:
Andere kruiden waarvan de bloemen populair zijn bij bijen: Citroenmelisse, pepermunt, kruidige venkel, bieslook, paardenbloem (goed voor salade!), bonenkruid, lavendel, karwij, Oost-Indische kers, calendula.
Dit is waar je op moet letten: De meeste kruiden moeten vóór de bloei voor consumptie worden geoogst. Daarom kunt u het beste meer planten, zodat u een deel vóór de bloei kunt oogsten en de rest kunt laten bloeien.
Creëer biodiversiteit in en rond groentebedden:
Sierbloemen en vaste planten
Bloemen en vaste planten zorgen voor kleurrijke afwisseling in de tuin. U kunt een continu aanbod van bloemen creëren door een mengsel van vroeg-, midden- en laatbloeiende soorten te planten. Zoals altijd is het belangrijk geen dubbele bloemen te gebruiken. Inheemse planten die goed zijn aangepast aan de respectieve bodem- en lichtomstandigheden zijn het meest geschikt voor de natuurlijke tuin, zodat ze robuust en winterhard zijn, minder vatbaar voor ziekten en plagen en veel nectar leveren voor bijen en andere bestuivers.
De indeling in vroege, midden en late bloeiers is niet altijd helemaal juist. Het tijdstip van bloei hangt af van de respectieve soorten en vaak ook van de zaaitijd en de locatie. De volgende lijst kan echter als leidraad dienen.
Voorbeelden van bij-vriendelijke vroegbloeiende planten (bloeit vanaf januari en in het vroege voorjaar):
Bosanemoon, ridderspoor, leverkruid, wilde tulpen, longkruid, blauwe kervel, druifhyacint.
Geschikte onderbeplantingen voor bomen en struiken zijn krokus, sneeuwklokjes, märzenbecher, winterling of blauwe ster.
Voorbeelden van bijenvriendelijke middenbloeiers (bloeien in het voorjaar en de zomer):
Tuinharseda, dotterbloem, korenbloem, zomerazalea, cosmea (juwelenkruid), kattenkruid, phacelia (zeer rijk aan nectar), steenkruid (sedum, muurkruid), smeerwortel, akkerdistel, zeedistel, rood zonnekruid (echinacea), kamille, duizendblad (geel duizendblad), moederkruid, zandklokje.
Wilde vaste planten of inheemse planten zoals slangenkruid, akelei, ridderspoor of duizendblad zijn bijzonder interessant voor hommels en wilde bijen.
Voorbeelden van bij-vriendelijke laatbloeiers (bloeit tot oktober of langer):
Guldenroede, herfstanemoon, zonnebloem, dahlia (pas op voor ongevulde bloemen!), goudsbloem, herfstasters, goudsbloem, gele kegelbloem (Rudbeckia), dovenetel, madeliefje, Roomse kamille.
Klimop bloeit ook laat en verrijkt de nectarvoorraad in de herfst, maar hij bloeit pas als hij acht jaar oud is.
Bomen
Voor stadsbijen vormen bomen een belangrijke aanvulling op hun voedselvoorziening, omdat ze grote hoeveelheden bloemen leveren. Bij de keuze van nieuwe tuinbomen is het daarom belangrijk om niet alleen rekening te houden met de uiteindelijke grootte en de eisen van de standplaats, maar ook met de vraag of de boom voedsel biedt aan honingbijen, wilde bijen en hommels.
Geschikte bomen voor bijen
Andere bomen die goede bijenweiden zijn: Kastanje, meidoorn, kornoelje, treurkers, trompetboom, esdoorn, robinia, lijsterbes en linde. Overigens heeft de linde een onterechte slechte reputatie, want onder lindebomen treedt in de zomer soms massale hommelsterfte op. De oorzaak is echter niet de linde, maar een gebrek aan voedsel (3).
Plantenbakken en balkonbakken
Het hoeft niet altijd de tuin te zijn. Ook balkons, terrassen en badkuipen kunnen gemakkelijk worden omgetoverd tot een bijenparadijs. Als potplant is de baardbloem (Caryopteris) doet het goed. Hij bloeit laat en moet koel maar vorstvrij overwinteren.
In balkonbakken is een bonte mengeling van keukenkruiden, bloemen en zelfs groenten of fruit mogelijk. Veel van de reeds in de hoofdstukken over groenten en bloeiende planten genoemde rassen zijn hier geschikt.
Praktische tip voor bijzonder bij-vriendelijke balkonbakken of potten:
– Laatbloeiende mix met bloemen tot oktober: goudsbloem, leeuwenbekje en Oost-Indische kers.
– Kruiden-bloemencombinatie: citroenmelisse en tijm met kussenklokje of goudsbloemen.
– Om te snoepen en bijen te kijken: Balkontomaat, aardbei, aubergine in pot, paprika in pot of chiliplant.
– Geurige kruidenpotjes: citroentijm, echte lavendel, salie en oregano.
Bronnen
(1) NABU Hamburg. Geschikte wilde struiken voor uw tuin – meidoorn in plaats van mahonia.
(2) Isolde Keil-Vierheilig: Ein gedeckter Tisch für alle – Wie der Gemüsegarten zum Bienenparadies werden kann. ADIZ – The Bee – Beekeeper’s Friend, Issue 3. 2016
(3) Helge May / NABU. Waar komen al die dode hommels vandaan? Zomerdoden onder bloeiende lindebomen.
(4) Heiko Bellmann. De nieuwe Kosmos vlindergids: vlinders, rupsen en voedselplanten. Kosmos 2016
Beeldbronnen
Honingbij verzamelt stuifmeel van witte bloem op weide in lenteseizoen © EnvatoElements/IciakPhotos
Honingbij verzamelt stuifmeel en drinkt nectar op kleine witte bloemen, natuurlijke onscherpe achtergrond, selectieve focus. © korkiatt – fotolia.com
bij (Apis mellifera) verzamelt stuifmeel © .AGA. – fotolia.com
Wilde bij, elecampane, bloem © M. Schuppich – fotolia.com
Hommel verzamelt stuifmeel © oleghz – fotolia.com
Inhoudsopgave